فولکلور چیست؟

                                                       علیمراد خرمی، کارشناس مرکز پژوهش و ترویج قصه‏های ایرانی

 فولکلور از دو کلمه لاتینی «فولک (Folk) » به معنای «توده مردم و عامه» و به طور کلی «عوام» - که در معنای غیر تخفیف آمیز آن ، در برابر «خواص» (نخبگان و فرهیختگان جامعه) قرار می گیرد و «لور (Lore) » به معنای «دانش ، ادب و مجموعه‏ای از معارف و دانستنی های غیر تخصّصی» ، گرفته شده است ¹. برای اولین بار ، یک عتیقه شناس به نام امبروز مورتون(Ambroise Morton) ، بیش از یک قرن پیش ، کلمه فولکلور را ساخت . او می نویسد : «آن‌چه ما در انگلستان ، رسوم باستانی عامیانه با ادبیات عامیانه می‏نامیم را می توان دقیقا با یک ترکیب خوب ساکسونی یعنی "فولک - لور" یا "دانش عامیانه" بیان کرد»  این کلمه در ایران به «فرهنگ عامه» ترجمه شده است ².

اما از دیدگاه جعفری قنواتی، فولكلور (Folklore) كه‌ در زبان‌ فارسی‌ به‌ فرهنگ‌ مردم‌، فرهنگ‌ عامه‌، دانش‌ عوام‌، فرهنگ‌ توده‌ و... ترجمه‌ شده است‌، نخستین بار توسط‌ ویلیام‌ جان‌ تامز انگلیسی‌ (در سال‌ ۱۸۴٦میلادی‌) عنوان‌ شد. از نظر وی‌، این‌ واژه‌ ناظر بر پژوهش‌هایی‌ بود كه‌ بایست در زمینه ی‌ عادات‌، آداب‌ و مشاهدات‌، خرافات‌ و ترانه‌هایی‌ كه‌ ازدوره های قدیم‌ باقی‌ مانده‌اند، صورت‌ می‌گرفت³‌.

اصطلاح فولک لور با معنا و مفهوم گسترده‏ای چون مجموعه‏ای از رفتارها، آداب و رسوم، دانش عوام، معتقدات، باورها و ترانه‏ها، افسانه‏ها، مثل‏ه و دیگر دانش‏های متعلق به عامه مردم، در 1846 م /1262ق به جای اصطلاحات «رسوم قدیمی مردمی» و «ادبیات مردمی» به کار گرفته شد و پژوهش درباره آن از سویی به دلیل سرشت تکوین پذیر فولکلور و دگرگونی‏هایی که در گستره علوم اجتماعی، به ویژه مردم شناسی و جامعه شناسی به خود می‏پذیرد،  و از سویی دیگر، به سبب گستردگی حدود و معنای آن در جهان، تبدیل به رشته‏ای علمی و دانشگاهی گردید.⁴

فولکلور یا باور عامیانه را می‌توان مجموعه‌ای شامل افسانه‌ها، داستان‌ها، موسیقی، تاریخ شفاهی، ضرب‌المثل‌ها، هزلیات، باورهای عامه، رسوم دانست.فولکلور از دو کلمه انگلیسی فولک به معنی توده و لور به معنی دانش تشکیل شده است⁵.

فرهنگ عامّه هر ملتی ، در حقیقت ، حافظه تاریخ سیاسی و اجتماعی آن ملت است. فرهنگ عامّه را می توان خاستگاه و شالوده الهامات بشری در زمینه ادبیات و هنر شمرد.

فرهنگ عامه پیوند دهنده فرهنگی اقوام و نسلهای بشری است.

ظاهراً اصطلاح فرهنگ عامه را نخستین بار ، در سال 1314 مرحوم «رشید یاسمی» استاد دانشگاه تهران مقابل کلمه فولکلور برگزیده و بکار برد. امروزه، برخلاف تعریف اولیه این دانش را تنها وابسته و منحصر به توده عوام جامعه نمی‏دانند.(نگ: دانشنامه فرهنگ مردم ایران، ص نوزده»

توجه به فولکلور در جهان حدود دویست سال پیشینه دارد و در سال 1812با انتشار کتاب افسانه‏ های روستایی برادران گریم درآلمان آغاز شد. اما پژوهش در زمینه فرهنگ عامه در ایران، نزدیک هشتاد سال سابقه دارد. از نامدارترین پژوهندگان این رشته از علامه دهخدا، رشید یلسمی،صادق هدایت، فریدون وهمن، انجوی شیرازی، صبحی مهتدی،ابوالقاسم فقیری، محمد جعفری قنواتی و سید احمد وکیلیان می‏توان نام برد.

ایران، از یک سو به عنوان یک سرزمین کهن و کشوری تاریخی و تاثیرگذار بر فرهنگ جهان و از دیگر سو به عنوان کشوری که برسر شاهراه فرهنگی خاورمیانه قرار گرفته و نقطه پیوند تمدن‏های باستانی هند و چین ومیان‏رودان(بین النهرین) و روم شمرده می‏‏شود، همچنین از منابع سرشار فرهنگی و ادبی برخوردار است اما نه رشته مستقلی با عنوان ادبیات شفاهی دارد نه جز در رشته ادبیات نمایشی، دست کم دو واحد از این رشته در رشته ادبیات فارسی دانشگاه‏ هایش تدریس می ‏شود.

 ادبیات شفاهی را می توان یکی از شاخه های مهم فولکلور به شمار آورد که در فرصتی دیگر در این باره سخن خواهم گفت.                                                                        

    1-مقاله«فرهنگ عامه در ادب کهن فارسی» ، بهاء الدینی خرمشاهی ، منبع : سایت خبرگزاری میراث فرهنگی (miras) .

2- ویکی پدیا

3- كتاب ماه كودك و نوجوان شماره های ۹۱ و ۹۳ 

4- دانشنامه فرهنگ مردم ایران، ج یک ص نوزده 

5-ویکی پدیا                                                   

                                                                              

نکته ‏ای درباره پیام ‏های وایبری

آیس کریم / آ سید کریم؟!!!!

وایبر، و فضاهای همانند،  بی تردید نوعی فضای اجتماعی مفید هستند اما در این فضاها اطلاعات نادرست هم به فراوانی داد و ستد می‏شوند. مانند شعرهایی که از سیمین بهبهانی نبود و کاربران، دریافت می‏کردند  و بی درنگ برای گروه‏ها و دوستانشان می‏فرستادند. یا نوشتارهایی از قول بزرگانی چون کروش و زرتشت  که معلوم نیست که از چه منبعی صادر می‏شوند. اسفانک‏تر  این که دکلمه کننده را با شاعر و کارگردان را با نویسنده اشتباه می‏گیرند و می‏نویسند به قول خسرو شکیبایی: حال من خوب است اما تو باور نکن.

برخی اطلاعات بی منبع  و برخی منابع نیز جعلی است. چند وقت پیش نوشتاری درباره ریشه اصطلاح«خالی بستن» منتشر شده بود و منبع را لغت نامه دهخدا معرفی کرده بود. من بی درنگ هم لغتنامه و هم امثال و حکم را بررسی کردم، چنین چیزی نیافتم.

برخی نوشتارها نیز عقلن درست نمی‏نماید مثلن درباره  نوشتاری که چند روز پیش درباره ریشه واژه بیمار منتشر شد، باید پرسید: اگر یونایان عقیده داشتند کسی که مار در خانه ندارد ناخوش می‏شود و .....ارتباطش با پیشوند «بی» و واژه«مار» که کاملن فارسی هستند چیست؟ آ یا این که این واژه مرکب از «بیم» و پسوند«ار» باشد یعنی کسی که بیم ازآسیب دیدن یا  کف رفتنش می‏رود معقول تر نیست؟

یا نوشتاری درباره ریشه واژه انگلیسی«آیس کریم» (بستنی) و ارتباطش با شخصی به نام «کریم باستانی» که بیشتر به طنز شبیه است. روشن است که ice cream تشکیل شده از دو واژه Iced , (یخ زده) و  cream(خامه) است. اگر به این سایت انگلیسی زبان Online Etymology dictionary سری بزنیم،خواهیم دید که معنی ice cream خامه یخی است. یکی هم می‏گفت این واژه در اصل «آ سید کریم (مخفف آقاسیدکریم) بوده است.

  

اگر جست و جویی ساده در ویکی پدیا نیز بکنیم خواهیم دید که این نام (ice cream) دست کم از سال 1776 در آمریکا شناخته شده بود. البته این بدان معنا نیست که ما بستنی نداشتیم. بستنی به شکل های گوناگون از هزاران سال پیش در ایران و یونان و چین وجود داشت. نیاکان ما با درهم آمیختن برف یا یخ ، که از طبیعت و یخچال‏های طبیعی تهیه می‏کرده‏اند، و دوشاب، نوعی بستنی می‏ساختند (در مازندران به این نوع بستنی سنتس «ورف دشو» می‏گفتند.) اما این خوراکی سرد و خوشمزه از دوره قاجار، بستنی نامیده شد. روشن است که بستنی یعنی چیزی که قابلیت بستن و انجماد دارد، چنان که می‏گوییم: «آب یخ بست». من در جست و جوهایم ردی از کسی به نام کریم باستانی یا کتاب فرهنگ مردم مشروطه نیافتم. قدیمی‏ترین بستنی سازان و بستنی فروشان که نامی از ایشان به جا مانده «ممد ریش» و پس از او «اکبرمشتی» بوده‏اند که در تاریخ نامی از ایشان برجا مانده است.

علاوه بر پالوده‏های یخی که از هزاران سال پیش در ایران شهرت داشت، در ایران قدیم بستنی نیز با ثعلب تهیه می شد. یخ را که از یخچال‏های طبیعی تهیه می‏شد با نمک نمک  در بشکه ای ریخته داخل بشکه را شیر می ریختند و با وسایل مخصوص و تمهیدات زیاد و تکان دادن و چرخاندن ظرف از آن بستنی تهیه می کردند. بستنی فروشی های دوره گرد بستنی را در همان محفظه ها می گرداندند و با نان مخصوص عرضه می کردند.

به هر حال  باید تلاش کرد تا فرهنگ درست بهره‏گیری از امکانات تازه نهادینه شود

 1-از تولید و انتشار اطلاعات بدون منبع یا منابع ساختگی بپرهیزیم

2- تا از درستی خبر یا اصالت منبع مطمئن نشدیم، هر نوشتاری را منتشر نکنیم

 

                                                                                   نوشتن دیدگاه و پرسش در بالای نوشتار

ریشه یابی اصطلاح کنایی خاک بر سر

در دوران خلافت عبدالملک، " قطری ابن الفجاه " رئیس خوارج از ترس " حجاج بن یوسف " والی عراق به تبرستان گریخت و به حاکم تبرستان " اسپهبد فرخان " پناه آورد. اسپهبد فرخان که در گیلان و تبرستان حکومت می کرد همان است که شهری برپا کرد و به نام فرزند کوچکش " سارویه " آن را " ساری " نامید که در شمال ایران قرار دارد. اسپهبد فرخان فرمان داده بود که کسی به قطران که در پناه اسپهبد در دماوند اقامت کرده بود،  آزار نرساند و نیازمندی های او را برآورده سازند. ولی چون فصل سرما و زمستان سپری شد قطری حق نمک به جای نیاورد و رسولی نزد اسپهبد فرخان فرستاد و پیام داد که باید به دین و آیین ما در آیی و گرنه برای جنگ آماده باش. پس از آن هم با دستبرد زدن به آبادی ها و روستا های اطراف دارای قدرت بسیاری شد. حجاج بن یوسف چون از قدرت یافتن قطری آگاه شد سفیان کلبی را با لشکر بزرگی به دفع قطری و خوارج فرستاد. سفیان کلبی چون به ری رسید، اسپهبد در نامه ای که توسط رسولی برای او فرستاد به او پیشنهاد کرد که اگر قصد طبرستان نکند، او آماده است در جنگ با قطری او را یاری کند که این پیشنهاد مورد پذیرش سفیان کلبی قرار گرفت. قطری چون از جریان آگاه شد بی درنگ از دماوند به سمنان عقب نشست. ولی اسپهبد او را دنبال نمود و در نبردی بر او چیره شد و سرش را از تن جداکرده و تحوبل سفیان کلبی داد. سفیان نیز آن را همراه با همه ی غنایم بدون آن که نامی از رشادت و دلیری اسپهبد بیاورد به نام خود برای حجاج بن یوسف در کوفه فرستاد. حجاج بن یوسف که از این پیروزی بسیار خوش حال شده بود چندی بعد که شنید  این کار در واقع به دست اسپهبد انجام گرفته است از سفیان کلبی به خشم آمد و به نوشته ی ابن اسفندیار در تاریخ تبرستان ، برگ ١۶١، رسولی با یک خروار "زر" و یک خروار "خاک" به ری فرستاد و فرمان داد رسیدگی کنند که اگر این پیروزی بدون کمک اسپهبد از دست سفیان کلبی بر آمده است این زر را به سپاس از این خدمت به سفیان بدهند ولی اگر این کار به دست اسپهبد پایان گرفته است این زر را به اسپهبد بدهند و آن خاک را در وسط بازار شهر بر سر سفیان بریزند. و چون رسول امد و حقیقت آشکار شد، در اجرای فرمان حجاج زر به اسپهبد دادند و سفیان در وسط بازار "خاک بر سر " شد و از آن تاریخ است که عبارت خاک بر سر به صورت اصطلاح درآمده است.  

نقل از جلد یک کتاب«ریشه‏های تاریخی امثال و حکم» نوشته مهدی پرتوی آملی، انتشارات سنایی، چاپ ششم، صفحه 425(نقل به مضمون)

                                                                                    

نخستین آواز استاد شجریان

 

پیرنيا سرش را از روي كاغذها بلند كرد... گفت: اين را چه كسی خوانده بود؟ گفتند : از شهرستان آمده ... از مشهد . پيرنيا گفت : برگ سبز 216 باشد ... من همين را پخش می كنم ... اسمت چيست جوان ؟ - محمدرضا . - اهل مشهدي ؟ -آری . - بايد منتقلت كنم تهران ... بايد تهران باشی ... حيف است . جوان گفت : استاد اگر خواستيد صدای من را پخش كنيد ، بگوييد سياوش است . سياوش بيدكانی . پيرنيا گفت : ميدانی بيدكانی يعنی چه ؟ جوان گفت گوشه ای در دشتی است . پيرنيا گفت آفرين ... پس بلدی . حالا بگو چرا بگويم سياوش بيدكانی ؟ جوان گفت : پدر حساس هستند . مذهبی هستند . شديدا تعصب دارند . اصلا در خانه نه راديو داريم نه تلويزيون . ايشان حتی نمی داند كه من بلدم آواز بخوانم . بفهمند بد می شود . پيرنيا گفت : خيالت راحت ... نوشت : برگ سبز 216 ... سياوش بيدكانی ... آذر 1345 .

اول مهر زاروز تولد محمدرضا شجريان مبارك!

نخستین آواز استاد شجریان   را از اینجا  دانلود  کنید.

                                                                                 نوشتن دیدگاه و پرسش در بالای نوشتار